Κυριακή, 13 Σεπτεμβρίου 2009

"Ξαναγράψτε την Ιστορία!"




ΣΑΝΤΟΡΙΝΗ: η ελιά, που στοιχειώνει τον ύπνο των Φαραώ


Γράφει ο/η Αγησίας
Σε όλα τα αστυνομικά μυθιστορήματά ο δαιμόνιος ντετέκτιβ ανακαλύπτει ένα στοιχείο που ανατρέπει την πλο­κή και οδηγεί σε μια απρόσμενη λύ­ση: Αυτό σπάνια συμβαίνει στην αρ­χαιολογία. Η έρευνα είναι περισσότε­ρο επίπονη και τα στοιχεία συχνά αμ­φιλεγόμενα.Όμως, αυτήν τη φορά η ανακάλυ­ψη ενός και μόνο ευρήματος στη θη­ραϊκή γη οδηγεί σε μια «καραμπόλα», που ταράζει τον ύπνο των φαραώ και την ηρεμία πολλών ιστορικών, καθώς αποδεικνύει ότι η έκρηξη του ηφαι­στείου της Θήρας, που άλλαξε τον γε­ωλογικό χάρτη του Αιγαίου και συ­γκλόνισε αρχαίους πολιτισμούς, δεν έγινε περί το 1500 π.Χ., όπως πιστεύ­εται, αλλά μεταξύ 1627 και 1600 π.Χ.!
Το αρχαιολογικό θρίλερ ξεκίνησε μια μέρα του 2002 από έναν νεαρό Δανό, τον Τομ Πφέιφερ, που για να συλλέξει στοιχεία για το μεταπτυχια­κό του στην ηφαιστειολογία, ισορρο­πούσε παράτολμα στα γκρεμνά της καλντέρας. Εκεί ανακάλυψε κλώνους, ρίζες και φύλλα ελιάς θαμμένης στη θηραϊκή γη. Οι ρίζες βρίσκονταν σε κανονικό χώμα και το υπόλοιπο φυτό σκεπασμένο από την τέφρα του ηφαι­στείου. Άμεσο συμπέρασμα: η ελιά θάφτηκε ζωντανή από την έκρηξη.Ένα κλαδί της ταξίδεψε στο Πανε­πιστήμιο του Ααρχους στη Δανία, στο εργαστήριο του καθηγητή γεωλογίας Βάλτερ Φρίντριχ, που επέβλεπε την εργασία του φοιτητή, για να εξεταστεί με τη μέθοδο του άνθρακα 14 για τον προσδιορισμό του έτους, που θάφτηκε. Και τα αποτελέσματα τάραξαν την αρχαιολογική κοινότητα.Ταυτόχρονα με τον Φρίντριχ, μια άλλη ομάδα αρχαιολόγων υπό τον δρα Στουρτ Μάνινγκ του Πανεπιστημίου Κορνέλ των ΗΠΑ, έφτασε στο ίδιο συμπέρασμα, δουλεύοντας εντελώς ανεξάρτητα, πάνω σε άλλα αρχαιολογικά ευρήματα.Οι δύο ερευνητικές ομάδες δημοσιεύσαν ταυτόχρονα τα συμπεράσματα και τη μεθοδολογία τους στο επιστημονικό περιοδικό Science. Η είδηση έκανε το γύρο του κόσμου. Γιατί, όμως, τόσος ντόρος; Τι σημασία έχει, αν η έκρηξη του ηφαιστείου έγινε 100 χρόνια νωρίτερα απ’ ότι πιστεύαμε;Έχει και μεγάλη μάλιστα, διότι:1. καταρρίπτεται η θεωρία περί εισαγωγής πολιτιστικών στοιχείων από την Αίγυπτο στον ελλαδικό χώρο, τουλάχιστον στη συγκεκριμένη περίοδο. Ενισχύεται το αντίθετο.2. Επιβεβαιώνεται ότι ο μινωικός πολιτισμός δεν καταστράφηκε από την έκρηξη της Θήρας.3. Αμφισβητείται η «ορθόδοξη» αιγυπτιολογία.4. Αναβαθμίζονται η σημασία των Υκσώς, ενός πρωτοσημιτικού λαού της Μέσης Ανατολής, και η σχέση και η επιρροή τους στον ελλαδικό χώρο.5. Επανακαθορίζονται ηλικίες ευρημάτων και περίοδοι πολιτισμών. Π.χ. η Υστερομινωική περίοδος πρέπει να ήταν μεγαλύτερη σε διάρκεια.6. Αναθεωρούνται οι σχέσεις μινωικού, αιγυπτιακού και μυκηναϊκού πολιτισμού.Οι Κρήτες δίδαξανΓια τον δρα Έρικ Χάλαγκερ, διευθυντή του Δανικού Ινστιτούτου Αρχαιολογίας, που ασχολείται με την ανασκαφή του λιμανιού των Χανίων, η ανατροπή είναι πολύ μεγάλη: «Ως τώρα πιστευόταν ότι οι Έλληνες έμαθαν από τους Αιγύπτιους ή από τη Μεσοποταμία, αλλά μπορεί να έγινε το αντίθετο! Αν τα ευρήματα του Φρίντριχ είναι σωστά, οι τοιχογραφίες, που βρίσκονται στην Αίγυπτο, πρέπει να πήγαν από την Κρήτη στην Αίγυπτο και όχι το αντίστροφο». Ο ίδιος δεν βλέπει κανένα λόγο για να μην είναι τα αποτελέσματα σωστά.Έως τώρα η συμβατική αρχαιολογία θεωρούσε πως η έκρηξη του ηφαιστείου έγινε γύρω στο 1500π.Χ.Μία από τις κυριότερες αποδείξεις γι’ αυτό ήταν κεραμικά διακοσμημένα με σπιράλ και άνθη. Βρέθηκαν στο Ακρωτήρι, στην Κρήτη και στην Αίγυπτο και ανήκουν στη λεγόμενη Υστερομινωική περίοδο ΙΑ.Στην Αίγυπτο εκείνη την εποχή υπήρχε το Νέο Βασίλειο και απόλυτος άρχων ήταν ο φαραώ Άμωσις. Για τους αιγυπτιολόγους, που βασίζονται στα λεπτομερή αρχαία των δυναστειών, όλα ήταν τακτοποιημένα. Όμως, αν η έκρηξη έγινε γύρω στα 1620 π.Χ., όπως λένε τα σημερινά δεδομένα, το οικοδόμημα γκρεμίζεται. Στο θρόνο της Αιγύπτου βρίσκονταν ξένοι κατακτητές, οι Υκσώς, που είχαν εισβάλει από τα παράλια της σημερινής Μέσης Ανατολής.Υκσώς και … ξερός (ο Φαραώ)Η νέα χρονολόγηση δείχνει ότι οι Υκσώς και όχι οι Αιγύπτιοι του Νέου Βασιλείου ήταν που έκαναν μπίζνες με Θηραίους και Μινωίτες – άρα οι αιγυπτιολόγοι, που έως τώρα τους σνομπάριζαν, θεωρώντας τους ψιλοβάρβαρους, πρέπει να τους αναβαθμίσουν σημαντικά-, αλλά και ότι οι Μινωίτες ήταν αυτοί που μεταλαμπάδευσαν τις καλλιτεχνικές τους ανησυχίες στην αρχαία Αίγυπτο και όχι το αντίστροφο.Επίσης καταρρίπτεται η θεωρία ότι ο μινωικός πολιτισμός άνθισε μέσω της συμμαχίας με τους φαραώ, αφού η ακμή των Κρητών ήταν προγενέστερη του Νέου Βασιλείου και κυρίως της περιόδου του Αμώσιος. Κεραμικά, που βρέθηκαν στη Σαντορίνη, δεν εμφανίζονται παρά 100 χρόνια αργότερα στην Αίγυπτο. Ακόμη θεωρείται βέβαιο πλέον πως μπορεί η έκρηξη του ηφαιστείου να προκάλεσε σεισμό και τσουνάμι με κύματα πάνω από 12μ, αλλά δεν υπήρξε η άμεση αιτία για την καταστροφή του μινωικού πολιτισμού.Ο δρ Φρίντριχ, όπως μας αποκάλυψε, έχει επισκεφθεί τη Σαντορίνη 70 φορές (!) για επιστημονικούς λόγους και σύντομα θα κυκλοφορήσει και στα ελληνικά ένα βιβλίο του γι’ αυτήν. «Για πρώτη φορά είχαμε ένα τόσο μεγάλο δείγμα», μας είπε. «Το κλαδί είχε 73 δακτυλίους ετήσιας ανάπτυξης και εξετάσαμε καθένα ξεχωριστά, για να πετύχουμε ένα μη αμφισβητήσιμο αποτέλεσμα». Η μέθοδος ήταν πρωτοποριακή και η διαδικασία χρονοβόρα. Μέρος του δείγματος στάλθηκε στη Χαϊδελβέργη, ώστε να υπάρχει ταυτόχρονη εξέταση και από άλλο πανεπιστημιακό εργαστήριο. Η εξέταση έδειξε πως η έκρηξη έγινε το 1613 π.Χ. με απόκλιση συν-πλην 13 χρόνια.«Ξαναγράψτε την ιστορία!»Ο καθηγητής δεν έχει καμία αμφιβολία για τα ευρήματά του. Ωστόσο θεωρεί πως τώρα πρέπει να μιλήσουν οι αρχαιολόγοι. Η αγάπη του για τη Θήρα δεν αλλάζει, ό,τι κι αν λέγεται γι’ αυτήν. Για εκείνον είναι ο παράδεισος της γεωλογίας και η χαμένη Ατλαντίδα. «Στην καρδιά του μύθου της Ατλαντίδας βρίσκεται η Σαντορίνη, όμως ο Πλάτωνας άλλαξε την ιστορία, για να ταιριάζει με το μήνυμα, που ήθελε να δώσει», μας είπε.Ο Στουρτ Μάνινγκ είναι ένας από τους πρώτους αρχαιολόγους, που «μιλά» βάσει των δικών του ερευνών, υποστηρίζοντας ότι η έκρηξη έγινε μεταξύ 1660 και 1613 π.Χ., δηλαδή συμφωνεί με το Δανό καθηγητή. Η απόκλιση βέβαια θεωρείται αμελητέα για ένα γεγονός, που συνέβη πριν από τρεισήμισι χιλιετίες και περισσότερο.Εντοπίσαμε τον Αμερικανό αρχαι­ολόγο στην Κύπρο, όπου εργάζεται σε μία ανασκαφή στην Αγ. Βαρβάρα. Η δική του μέθοδος ήταν διαφορετι­κή: συνέλεξε 127 αντικείμενα-δείγμα­τα από το Ακρωτήρι, αλλά και από διαφορετικά αιγαιοπελαγίτικα νησιά που βρέθηκαν σε στρώματα κάτω, μέ­σα ή πάνω από την ηφαιστειακή στά­χτη της Θήρας, αντιπροσώπευαν δη­λαδή σίγουρα διαφορετικές χρονολο­γίες πριν και μετά την έκρηξη. Έπειτα χρησιμοποίησε επτά διαφορετικά ερ­γαστήρια, εκ των οποίων ένα στη Βι­έννη και ένα στην Οξφόρδη.Το συμπέρασμά του, κατηγορημα­τικό: «Οι αρχαιολόγοι πρέπει να ξα­ναγράψουν τις εργασίες τους. Η κλα­σική αιγυπτιολογία πρέπει να δει ότι η βάση της ορθοδοξίας της έχει κα­ταρρεύσει».«Όχι στον αιγαιοκεντρισμό»Ο ίδιος πιστεύει πως ο μινωικός πολιτισμός συνδεόταν με σχέσεις πο­λιτιστικών ανταλλαγών και εμπορίου με τους Υκσώς, άρα και με τους πρω­τοσημιτικούς λαούς που ζούσαν στην περιοχή της σημερινής Μέσης Ανα­τολής. Κάνει ένα άλμα παραπέρα και μιλάει για μεταφορά τεχνογνωσίας και θρησκευτικών πεποιθήσεων από αυτούς τους λαούς προς το Αιγαίο, θεωρώντας τους Υκσώς σημαντικότε­ρους απ' ό,τι μέχρι τώρα πιστευόταν.Για τους Έλληνες αρχαιολόγους το πρόβλημα είναι διαφορετικό: «Τη νέα χρονολόγηση ούτε τη δέχομαι, αλλά ούτε την απορρίπτω», μας λέ­ει ο διευθυντής της ανασκα­φής στο Ακρωτήρι, καθηγητής Χρήστος Ντούμας. «Το θέμα δεν είναι και­νούργιο, για τη Σαντο­ρίνη έχουμε ραδιοχρονολογήσεις που δίνουν υψηλές τιμές από το 1969, όμως εί­χαν προβλήματα αξιο­πιστίας λόγω της διακύ­μανσης των τιμών» τονίζει, ωστόσο, ότι «είναι πάρα πολύ σημα­ντικό πως για πρώτη φορά έχουμε ένα τόσο μεγάλο κομμάτι ξύλο με τό­σο πολλούς δακτυλίους». Ήταν πολύ προσεκτικός στα λεγόμενά του, κα­θώς υποστηρίζει πως ένας αρχαιολό­γος δεν μπορεί να κρίνει τις μεθόδους των θετικών επιστημόνων για τις ρα­διοχρονολογήσεις.Η δική του άποψη είναι πως πρέ­πει να γίνουν ραδιοχρονολογήσεις σε μεγάλη χρονική κλίμακα στην Αίγυ­πτo, για να βρεθεί αν υπάρχει κι εκεί διαφοροποίηση μεταξύ των αποτελε­σμάτων τους και των ιστορικών αρ­χείων. «Αν δεν υπάρχει διαφοροποίη­ση μεταξύ των δύο μεθόδων χρονο­λόγησης, τότε κάποιο λάθος γίνεται σ' εμάς», λέει. Αλλά τέτοιες έρευνες δεν έχουν γίνει ακόμη.Σχετικά με τη μεταφορά πολιτι­σμού από τον έναν τόπο στον άλλον, προς όποια κατεύθυνση, η άποψή του είναι πιο σύνθετη. «Ας μην είμα­στε αιγαιοκεντρικοί», λέει για την εκτίμηση πως η Σαντορίνη φώτισε τους Aιγυπτίoυς, αλλά θεωρεί ως επι­πόλαια και τη θεωρία πως οι πρωτο­σημιτικοί λαοί φώτισαν το Αιγαίο. Υ­πήρχε μια συνεχής μεταφορά αγαθών και ιδεών στη Μεσόγειο. «Δεν μετα­φυτεύεται πολιτισμός. Στοιχεία έρχο­νται, αλλά αυτά τα επιλέγουν οι αυτό­χθονες γιατί τους βολεύουν».Ο πόλεμος της ελιάςΣ' αυτό το αλισβερίσι η Θήρα φαί­νεται πως κατείχε ιδιαίτερη θέση. «Ακόμη δεν έχουμε μπορέσει να βε­βαιωθούμε πως υπήρξε κατευθείαν σύνδεση Αιγύπτου - Κρήτης. Εγώ πι­στεύω ότι τα νησιά είναι ο ενδιάμεσος φορέας. Αλλιώς δεν εξηγείται ο πλού­τος που έχει η Θήρα. Από πού τον έ­βγαλε; Ένα ξερονήσι είναι. Παρέχει ναυτιλιακές υπηρεσίες και, φυσικά, δεν τις παρέχει στο διπλανό, εξίσου φτωχό και ά­γονο νησί», λέει.Από τη μια, λοιπόν, η έρευνα των ιερο­γλυφικών και της εξέλιξης του στιλ των κεραμικών από τους αιγυπτιολόγους και, από την άλλη, η νέα χρονολόγηση των «ντετέκτιβ» Φρίντριχ και Μάνινγκ, που έδωσαν την ετυμηγορία τους. Ποιος κερδίζει; Αν η ελιά που βρέθη­κε πρόσφατα στη Σαντορίνη είπε την αλήθεια, αναμφίβολα νικήτρια στέ­φεται η δεύτερη ομάδα. Και πάλι, ό­μως, μένει κάτι σημαντικό να διερευ­νηθεί: αν είπε όλη την αλήθεια.

To ρεπορτάζ του Γιάννη Μπογιόπουλου δημοσιεύθηκε στο περιοδικό "Ε" της Κυριακάτικης το 2006.

Δεν υπάρχουν σχόλια: